Ημερήσια εκπαιδευτική εκδρομή στη Βεργίνα, τη Βέροια και την Ιερά Μονή Παναγίας Σουμελά στο Βέρμιο

Την Τρίτη 28 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε προγραμματισμένη ημερήσια εκπαιδευτική εκδρομή στον νομό Ημαθίας. Πιο συγκεκριμένα μαθητές/τριες και καθηγητές/τριες του Σχολείου είχαμε την εξαιρετική ευκαιρία, αρχικά, να επισκεφθούμε τον αρχαιολογικό χώρο των μακεδονικών βασιλικών τάφων των Αιγών, στο σημερινό χωριό της Βεργίνας και στη συνέχεια να προσκυνήσουμε την θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Σουμελά στον φερώνυμο ναό που βρίσκεται στο όρος Βέρμιο.

Αναχωρήσαμε από την Ξάνθη στις 8.30 το πρωί και τέσσερις ώρες αργότερα φτάσαμε στο σημερινό χωριό της Βεργίνας, όπου βρίσκεται το μουσείο και ο χώρος της Μεγάλης Τούμπας με τους βασιλικούς μακεδονικούς τάφους, οι οποίοι αποκαλύφθηκαν το 1978 από τον καθηγητή Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. Μανόλη Ανδρόνικο. Η περιοχή είχε επισημανθεί ως αρχαιολογικός χώρος ύψιστου αρχαιολογικού και ιστορικού ενδιαφέροντος για πρώτη φορά στα 1855 από τον γάλλο αρχαιολόγο Lëon Heuzey, ο οποίος έκανε και τις πρώτες ανασκαφές στα 1861. Τις ανασκαφές συνέχισε στα 1937 ο καθηγητής Κ.Α. Ρωμαίος και από το 1951 αποτέλεσε τον μόνιμο αρχαιολογικό στόχο του Μ. Ανδρόνικου.

Η σημερινή Βεργίνα ιδρύθηκε το 1922 με την εγκατάσταση στην περιοχή Ελλήνων από τον Καύκασο και τον Πόντο που ακολούθησε τη μικρασιατική καταστροφή. Το όνομα το πήρε από τη θρυλική βασίλισσα Βεργίνα, γόνο της οικογένειας των Παλαιολόγων και τελευταία τοπική ηγεμόνα πριν από την άλωση της Βέροιας από τους Οθωμανούς.

Η θέση της σημερινής Βεργίνας ταυτίζεται πλέον από την πλειοψηφία των επιστημόνων με τις αρχαίες Αιγές. Πρόκειται για την πρώτη πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου, στην οποία βρισκόταν το βασιλικό νεκροταφείο των Μακεδόνων. Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Πέλλα στα τέλη του 5ου αι. από τον βασιλιά Αρχέλαο η πόλη των Αιγών δεν έχασε τη σημασία της. Διατήρησε την ιδιότητα της βασιλικής νεκρόπολης και δεχόταν τα μέλη της βασιλικής οικογένειας κάθε φορά που ειδικοί λόγοι, όπως γάμοι ή κηδείες, το επέβαλλαν. Η ονομασία πιστεύεται ότι σημαίνει «πόλη των κατσικιών». Πιστεύεται ότι ονομάστηκε έτσι από τον βασιλιά Περδίκκα Α΄, ο οποίος έλαβε χρησμό από το μαντείο των Δελφών να χτίσει την πρωτεύουσά του εκεί όπου θα τον οδηγούσαν τα κατσίκια. Το πιο πιθανό είναι πως πρόκειται για συνένωση μικρότερων οικισμών που συναποτέλεσαν την πόλη των Αιγών, κατά το παράδειγμα άλλων σημαντικών πολιτιστικών αστικών κέντρων και μητροπόλεων όπως των Μυκηνών, των Αθηνών, των Θηβών κ.ά.

Ο Νοέμβριος είναι ο πιο βροχερός μήνας στη Βόρεια Ελλάδα. Η βροχή πέφτει συνεχώς και όλα στη φύση αποκτούν μια χειμωνιάτικη όψη. Πέφτουν τα τελευταία κιτρινισμένα φύλλα των δέντρων και παντού το τοπίο είναι μελαγχολικό, μουσκεμένο από το φθινοπωρινό ψιλόβροχο. Ο Νοέμβριος όμως έχει μια ιδιαίτερη σημασία για τον αρχαιολογικό χώρο της Βεργίνας. Μια μουντή, συννεφιασμένη μέρα στις αρχές Νοέμβρη του 1978, η αρχαιολογική σκαπάνη του Μ. Ανδρόνικου και των συνεργατών του έφτασε στον βασιλικό τάφο που ταυτίστηκε με τον τάφο του Φιλίππου Β΄, βασιλιά της Μακεδονίας και πατέρα του Μεγαλέξανδρου. Τα όσα βρέθηκαν δημιούργησαν νέα οπτική στην προσέγγιση του λαμπρού πολιτισμού των Μακεδόνων οι οποίοι διέδωσαν τον ελληνισμό ως τα πέρατα της οικουμένης.

F1

 

Το αρχαιολογικό Μουσείο της Μεγάλης Τούμπας με τους βασιλικούς τάφους.


F2


Όλα τα ευρήματα βρίσκονται μέσα στο μουσείο, το οποίο εγκαινιάσθηκε το 1993 και το οποίο κατασκευάστηκε σαν κέλυφος με τέτοιο τρόπο, ώστε να εγκιβωτίσει τα ταφικά κτίσματα προστατεύοντάς τα, να αναδεικνύει τα εκθέματα και να δείχνει την επανεπιχωματωμένη Τούμπα, όπως ήταν πριν από τις ανασκαφές. Μπαίνοντας στον τύμβο ακολουθήσαμε την αναγκαστική πορεία, όπως φαίνεται στον παρακάτω χάρτη. Καθώς το φως της ημέρας χάνεται, ο χώρος προκαλεί έντονα συναισθήματα. Το σκοτάδι προκαλεί δέος, τα εκθέματα αστράφτουν ολόφωτα, το πορφυρό χρώμα παραπέμπει σε βασιλικούς νεκρούς. Βρισκόμαστε σε μια από τις πιο συγκλονιστικές αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα στην Ευρώπη, όπως έγραφε και ο τύπος της εποχής.


F3


F4

 

Κάτοψη του αρχαιολογικού Μουσείου της Μεγάλη Τούμπας των βασιλικών τάφων.

 

Η εικόνα της Μακεδονίας όπως αναδεικνύεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα των Αιγών είναι συναρπαστική. Μέσα στη Μεγάλη Τούμπα αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια ενός υπέργειου οικοδομήματος, του Ηρώου και τέσσερις τάφοι (ο τάφος Ι, ο λεγόμενος «της Περσεφόνης» μάλλον της Νικησίπολης, μίας εκ των συζύγων του Φιλίππου Β΄, και ο ΙV, για τον οποίο άλλοι εικάζουν ότι ανήκει στον Αντίγονο Γονατά και άλλοι στον Φίλιππο Δ΄, είχαν συληθεί από την αρχαιότητα και δεν βρέθηκαν σημαντικά ευρήματα ενώ οι τάφοι ΙΙ και ΙΙΙ βρέθηκαν ασύλητοι με πλούσια και εξαιρετικά σημαντικά ευρήματα).

F5

Ο τάφος IV, με τους τέσσερις δωρικούς κίονες αποδίδεται από άλλους στον Αντίγονο Γονατά και από άλλους στον Φίλιππο Δ΄.

Όλα εκτίθενται στις ολόφωτες προθήκες ενός σκοτεινού μουσείου όπου τον πρώτο λόγο έχουν τα ευρήματα, ενώ οι άνθρωποι κινούνται ανάμεσα τους όπως οι σκιές των νεκρών στον Άδη κατά την περιγραφή του Ομήρου στη ραψωδία λ΄, την «Νέκυια» της Οδύσσειας.

«Η αρπαγή της Περσεφόνης» του ομώνυμου τάφου

F6

F7

 

Ο τάφος με την «Αρπαγή της Περσεφόνης»

και «Το κυνήγι λιονταριού και κάπρων» στην πρόσοψη του τάφου ΙΙ, του Φιλίππου, είναι οι μοναδικές μεγάλες συνθέσεις της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής που γνωρίζουμε ως τώρα.

F21

Στον τάφο του Φιλίππου βρέθηκαν τα όπλα του νεκρού (ολόκληρη η πανοπλία με τα αμυντικά-κνημίδες, θώρακας, ασπίδα, κράνος- και τα επιθετικά όπλα –αιχμές, δόρατα, ξίφη-).

F8

Επίσης, βρέθηκαν κι εκτίθενται πληθώρα από μεγάλα σκεύη νερού, ασημένια αγγεία για κρασί και πήλινα αγγεία. Εξαιρετική εντύπωση προκαλεί η χρυσή βαρύτιμη λάρνακα με το μεγάλο δεκαεξάκτινο ηλιακό αστέρι, το γνωστό βασιλικό έμβλημα, πάνω στην οποία είχαν αποθέσει ένα χρυσό στεφάνι από φύλλα βελανιδιάς ενώ μέσα είχαν βρέθηκαν τοποθετημένα με επιμέλεια τα οστά του νεκρού. Από τον προθάλαμο του ίδιου τάφου προέρχεται και μια μικρότερη χρυσή λάρνακα με δωδεκάκτινο αστέρι και χρυσό στεφάνι, που ανήκει μάλλον στη Μήδα, σύζυγο του Φιλίππου, τα οστά της οποίας ήταν καλυμμένα με χρυσοπόρφυρο ύφασμα, μοναδικό και εξαίρετο δείγμα της μακεδονικής υφαντουργίας που σώζεται.

F9


F10

Τέλος στην τελευταία ενότητα εκτίθενται τα ευρήματα από τον δεύτερο ασύλητο τάφο (τάφος ΙΙΙ) του Αλέξανδρου του Δ΄, γιου του Μεγαλέξανδρου και της περσίδας συζύγου του Ρωξάνης. Από τον τάφο του Αλεξάνδρου Δ΄ έχουμε μια ασημένια οστεοδόχο υδρία στεφανωμένη με ένα μεγάλο χρυσό στεφάνι, όπως φαίνεται παρακάτω:

F11


F12


F13

 

Ζωγραφική παράσταση από το εσωτερικό του τάφου του Αλέξανδρου Δ΄

Σε σύντομο χρονικό διάστημα εξάλλου αναμένεται να λειτουργήσει και να ανοίξει τις πύλες του για το κοινό το νέο Πολυκεντρικό Μουσείο των Αιγών, η κτιριακή υποδομή του οποίου είναι ήδη έτοιμη.

F14

 

Στο κτίριο του Πολυκεντρικού Μουσείου θα στεγάζεται, το ψηφιακό μουσείο «Μέγας Αλέξανδρος από τις Αιγές στην Οικουμένη», αλλά και το ψηφιακό δίκτυο περιήγησης στο αρχαίο βασίλειο των Μακεδόνων. «Η ονομασία του ψηφιακού Μουσείου επιλέχθηκε καθώς -όπως αναφέρει ο Αρριανός- η εκστρατεία του Αλέξανδρου ξεκίνησε με τελετή στις Αιγές την άνοιξη του 334 π.Χ. Αυτός είναι ο λόγος που το νέο Μουσείο των Αιγών έγινε στην περιοχή, όπου βρίσκονται οι βασιλικοί τάφοι όλων των Τημενιδών και του πατέρα και του γιου του Μεγαλέξανδρου» όπως έχει αναφέρει σε ανακοινώσεις της η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας κ. Αγγελική Κοτταρίδη.

 

Η εκδρομή συνεχίστηκε με προσκυνηματική επίσκεψη στην Ιερά Μονή της Παναγίας Σουμελά όπου φυλάσσεται η ιερή εικόνα της Παναγίας την οποία έφεραν οι Πόντιοι πρόσφυγες από την Ιερά Μονή Σουμελά που βρίσκεται στην Τραπεζούντα του Πόντου.

 

H θαυματουργή εικόνα της Παναγίας σύμφωνα με την παράδοση της Ορθοδόξου εκκλησίας είναι έργο του Αποστόλου και Ευαγγελιστή Λουκά. Το όνομα Σουμελά ετυμολογείται από το όρος μελά και του ποντιακού ιδιώματος σού, που σημαίνει «εις το» ή «εις του» και έγινε Σουμελά «εις του Μελά». Την εικόνα της Σουμελά, έφερε στην Αθήνα, μετά το θάνατο του Λουκά, ο μαθητής του Ανανίας και την τοποθέτησαν σε περικαλλή ναό της Θεοτόκου. Για αυτό το λόγο, αρχικά είχε ονομαστεί ως η Παναγία η Αθηνιώτισσα. Το 386 μ.Χ. με βαθιά πίστη και απόλυτη εμπιστοσύνη στο πρόσωπο της οι Αθηναίοι μοναχοί Βαρνάβας και Σωφρόνιος ιδρύουν το μοναστήρι της στο όρος Μελά της Τραπεζούντας, όπου ως τον ξεριζωμό των Ελλήνων της Ανατολής έζησαν εκατοντάδες μοναχοί και ασκητές.

 

Η παράδοση λέει ότι οι μοναχοί, ανταποκρινόμενοι στο κάλεσμα της Παναγίας, ακολούθησαν την πορεία της εικόνας της που πέταξε ως τον Πόντο. Πέρασαν από τα Μετέωρα, τη Χαλκιδική και από την παραλία της μονής Βατοπεδίου, ένας άγνωστος τούς πήρε με το καράβι του και τούς πήγε ως τη Μαρώνεια. Από κει, πεζοπορώντας πέρασαν τη Ραιδεστό, έφτασαν στην Κωνσταντινούπολη και με ένα πλοιάριο πήγαν στην Τραπεζούντα. Εκεί, τους εμφανίσθηκε και πάλι η Παναγία, πληροφορώντας τους ότι η εικόνα της προπορεύεται στο όρος Μελά. Με πυξίδα τον Πυξίτη ποταμό, ανηφόρησαν προς το όρος, όπου βρέθηκαν μπροστά σε μια σπηλιά από την είσοδο της οποίας παρατήρησαν μια χρυσαφένια λάμψη. Ήταν το φως της Εικόνας της Αθηνιώτισσας.

Γονατιστοί και δακρυσμένοι, ευχαρίστησαν την Παναγία και της υποσχέθηκαν ότι στο σημείο, θα χτίσουν προς τιμήν της ναό. Με μοναδικά εφόδια την πίστη, την επιμονή και την εργατικότητα, οι δυο ερημίτες μοναχοί, κατόρθωσαν να χτίσουν την εκκλησία της Σουμελιώτισσας, σκαλιστή μέσα στο βουνό. Από τότε έγινε γνωστή ως Παναγία Σουμελά.

F16 17

 

Άξιο θαυμασμού είναι το μεγάλο πνευματικό, εθνικό και κοινωνικό έργο της Σουμελιώτισσας, ιδιαίτερα μετά την πτώση της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Γίνεται το σύμβολο και η ελπίδα των Ελληνoποντίων που καταφεύγουν στην προστασία της και βρίσκουν παρηγοριά και ασφάλεια. Κάτω από την προστασία της οι υπόδουλοι Έλληνες βρίσκουν τη δύναμη να αγωνιστούν ενάντια στις τουρκικές διώξεις, στα βασανιστήρια, στους εξισλαμισμούς και κατά τα τελευταία πριν από την ανταλλαγή χρόνια να σηκώσουν το βαρύ σταυρό της εξόντωσης από τη σχεδιασμένη από το επίσημο τουρκικό κράτος τακτική της γενοκτονίας όπου θυσιάστηκαν 350.000 Έλληνες του Πόντου.

 

Μέσα στο βαρύ της τυραννίας κλίμα, είναι κέντρο γραμμάτων και παιδείας, εκπαιδεύοντας ιερείς και δάσκαλους, δρώντας ανασταλτικά στον οδοστρωτήρα του εκτουρκισμού και στην απώλεια της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης, ανατρέποντας το ηθικό των Ελλήνων με την ιδέα της εθνικής ανεξαρτησίας και της θρησκευτικής ελευθερίας..

 

Με τον ξεριζωμό το εικόνισμα της Παναγίας θάφτηκε από τους τελευταίους μοναχούς στα αγιασμένα χώματα της. Δέκα χρόνια αργότερα ο μητροπολίτη Ξάνθης Πολύκαρπος Ψωμιάδης και ο υπουργός Λεωνίδας Ιασονίδης ζήτησαν τη μεσολάβηση του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου για την απελευθέρωση της εικόνας. Μετά την έγκριση του αιτήματος από τον Τούρκο πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού, πήγε στον πόντο ο αρχιμανδρίτης Αμβρόσιος, από τους τελευταίους μοναχούς της μονής και ύστερα από αγωνιώδεις προσπάθειες βρήκε την εικόνα, τον πολύτιμο σταυρό με το τίμιο ξύλο που είχε δωρίσει στο μοναστήρι ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας Εμμανουήλ Γ΄ ο Κομνηνός, το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του μουσείου Χριστόφορου που είχαν ενταφιαστεί μαζί με την εικόνα, τα μετέφερε στην Αθήνα και τα παρέδωσε στον μητροπολίτη Τραπεζούντας και κατοπινό αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρύσανθο Φιλιππίδη, όπου εκείνος το εναπόθεσε προσωρινά στο βυζαντινό μουσείο Αθηνών.

 

Η εικόνα παρέμεινε είκοσι χρόνια λησμονημένη στο μουσείο. Το 1951 ιδρύεται στη Θεσσαλονίκη το σωματείο Παναγία Σουμελά με πρωτεργάτη τον γιατρό Φίλωνα Κτενίδη από την Κρωμνή του Πόντου και τον Αύγουστο του 1952 ύστερα από σοβαρές και υπεύθυνες προσπάθειες η εικόνα της Παναγίας ενθρονίστηκε με επισημότητα στον ναό που χτίστηκε στο όρος Βέρμιο σε περιοχή που παραχώρησε η κοινότητα της Καστανιάς. Τον Αύγουστο του 1993 παραδόθηκαν από το βυζαντινό μουσείο Αθηνών ο πολύτιμος Σταυρός και το Ευαγγέλιο του όσιου Χριστόφορου.

Από τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής της στο Βέρμιο, άρχισαν να προσέρχονται χιλιάδες προσκυνητές με τη συμπαράσταση των οποίων ολοκληρώνεται ένα έργο αξιόλογο, θρησκευτικό, εθνικό, κοινωνικό και πολιτιστικό.

F17 


F18

 

Η Ιερά Μονή Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο

Η εκδρομή ολοκληρώθηκε με σύντομη απογευματινή περιήγηση στους δρόμους της Βέροιας. Αν και για τη ρίζα της ονομασίας της δεν υπάρχει μια σαφής εξήγηση, μια από αυτές είναι ότι προέρχεται από τη φράση «φέρειν ρόιας» (παράγει ρόδια), κάτι που ισχύει για την περιοχή, ενώ οι Τούρκοι την ονόμαζαν Καραφέρρια, που σημαίνει Μαυρο-Βέροια και μάλλον εμπνεύστηκαν από την καταχνιά που επικρατεί στην πόλη τον χειμώνα. Θαυμάσαμε τη θέα από το πάρκο της Εληάς, είδαμε το «Βήμα του Αποστόλου Παύλου» και μερικές από τις 48 σωζόμενες βυζαντινές εκκλησίες που μαρτυρούν το λαμπρό βυζαντινό παρελθόν της πόλης. Ανάμεσα στις διάφορες εκκλησίες είδαμε και τζαμιά, και πληροφορηθήκαμε ότι πολλές από τις παλιές εκκλησίες μετατράπηκαν σε τούρκικους χώρους λατρείας με την εγκατάσταση των Τούρκων στη Βέροια τον 15ο αιώνα, με το Χουνκιάρ τζαμί, το Καζακτσί και Ορτά τζαμί να είναι μερικά από αυτά. Μια πόλη λοιπόν με εξακολουθητική λάμψη με την έννοια ότι η αίγλη τόσο της πόλης όσο και της γύρω περιοχής δε σκοτείνιασε ποτέ και το όνομά της συνδέεται τόσο με τον Μεγαλέξανδρο, όσο και με τον απόστολο Παύλο και με έναν κοσμοπολιτισμό που μόνον αξιοζήλευτος είναι.

Τα συναισθήματα και η συγκίνηση που προκαλούνται από τη μνήμη για τα ιστορικά γεγονότα μας κατέκλυσαν καθ’ όλη τη διάρκεια της εκδρομής. Ο μνημονικός λόγος των ιστορικών σχολικών εγχειριδίων συναντήθηκε με τα μνημεία από όπου πηγάζει και τα πλαισιώνει. Οι μαθητές/τριες του σχολείου μας συμμετείχαν ασυνείδητα αλλά βιωματικά σε μια άλλη μορφή ιστορίας, τη δημόσια ιστορία, όπως αυτή μεταφέρεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, την οικογενειακή παράδοση, την τοπική μνήμη. Κατά τη διάρκεια της επιστροφής ακουγόταν ο αφηγηματικός λόγος των μαθητών για όσα είδαν, θαύμασαν και τους προκάλεσαν εντύπωση. Αρχαιότητα, Βυζάντιο, Τουρκοκρατία, ζωντανή παράδοση ανακατεύονταν στις συνομιλίες τους, αποκαλύπτοντας τη διαδικασία επιλογής των υλικών με βάση τα οποία συγκροτούσαν την εμπειρία τους και τις ερμηνείες της, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη της κριτικής ιστορικής σκέψης.

Ανάλογες εκδρομές με συντεταγμένες παρεμβάσεις μπορούν να καλλιεργήσουν μια ορθολογική θεώρηση της ιστορικής πραγματικότητας, η οποία οφείλει να αποτελεί προτεραιότητα της ιστορικής εκπαίδευσης.

Η Διεύθυνση και ο Σύλλογος Διδασκόντων του Σχολείου υπόσχεται την διοργάνωση και πραγματοποίηση και άλλων εκδρομών πλαισιωμένων από στοχευμένες δράσεις.

F19


F20